Oscar y la Reźgalguina

Mas dezi-m'alla lu que fazera Oscar an riba la peiña essa ?

Nun stéyades ya puri a maginar couźas ! You biên sei qu'ende ten calatriç de star mui cuncentradu pra tantar mandar ua cagada pu'l monte mas nun yê nada d'issu ! 

Mas anton ? ! Que diañu fazera eilli spetadu ?

Chamadeirus

Pra quiên ten peciźu sabeis que teneis ũa lista ya cu’ls chamadeirus de Cicuiru y Samartinu feita pur Alcides. Trata-se de mapas google cu’ls nomes dals prédius alla spetadus. Da muitu jeitu pra quiên nun cuinéce al terminu la Raya. Puje ende na queluna dreita uns anllaces pa’lus chamadeirus.

Seis añus a puxa pu’l rayanu !

Stou outimista d'afeitu !

Ya fizu seis añus s’outru die qu'andu eiqui a screbir ! Ya seis añus qu'andu a puxa pu’l rayanu. Vos biên lu sabeis, de la maneira an que you scribu quiêru mustrar que’l mirandés yê muitu mas qu’un purtués dal norte. Pus fica-se ende ne la nuôssa tiêrra cume’l llionés de Purtual. Y yê biên purque se trata de llionés que you assi’l scribu y’l tengu screbidu.

D’alguns me ténen dezidu : “Al tou blog sta mui mal !” D’outrus me l’an screbidu pur’qui mas nunca parei de screbir purque sei que’l que fagu yê assi que ten que ser. Uns anté s’atrevirun a dezir qu’habie amentadu un dialetu... Ya assi nun sei que dialetu yê qu’eilles falaran… Mas tamiên houbu quiên vive fuôra de Cicuiru y que me dixu : "Al tou blog sta mui biên, sta scritu an mirandés antigu". 

Aquestas dues oupenyones dan-mus muitu que pensar soubre l'atual situaçon dal mirandés; Yê ũa lliêngua purtegida pur pessonas que ya nun vivan nal Prainu ! Yê la mie cuncluźon d'aquestes ultimus seis añus. A nun séren dues ou trés pessonas (cume lus pursores de mirandés) lus outrus stan todicus fuôra ! Yê biên pussible que séya esta ũa de las rezones pu la quale la cambra nun s'antressa assi tantu cume issu pu'la nuôssa lliêngua...

Vai a ser tiêmpu d’eileiçones an Miranda. An Cicuiru ya cheira que to’la gente fala de la obra tan purmetida y mil vézes suñada. Serie méźmu buônu que’l proximu perźidente la junta, alla an Miranda se ponga a fazer d’algu pa’lus chamadeirus !

Eilli n’aquél quartél ténen-mus aquissu qu’anté méte noiju ! Onde stan als nuôssus prédius cu’ls nomes tradicionales ? Han ? Quiên amentou aquesses nomes qu’hai agora ? Pus s’issu nun ye amentar un dialetu ??? Arre dios !

Quandu sera qu’als nomes dals nuôssus llugares seran arrespeitadus pur todus ? Sera qu’ende pu’l quartél nun apercian tales couźas ? Se naide lu fai vou you c’un llatu de tinta y biên prontu s’aquemoda todu !

Deixandu Miranda pra tras y turnandu als valles la Raya. Tamiên oubie dezir pur Cicuiranus y Custantineirus qu'an Samartinu nun saben falar. You ende direi que la gente de Samartinu fala y fala-lu mui biên. La gente la Pruôba tamiên assi fala cun aquesse assentu a catalan tan ralu eiqui.

Mas stou outimista ! Mirai lu que fazimus an seis añus ya ! Y you nun falu solu pur mi, mas d’outrus que pur ende scriben. Pintémus l’arañeira essa cu’l mirandés qu’anté relluç a la strellumbre de palabras cume ende, aquesse, gambuzinu, da cavallu, da pétu, d'eiqui, d’eilli, y d'acullouca.

Y sabeis l quei, nun yê qu’agora (bon ya fai d’alguns añus) lus que fazirun la normativa dal mirandés tamiên ya pensa cume you :

“[...] Hoje eu certamente defenderia a grafia espanhola porque o som «lh» no início de palavras, não existe em português (a não ser na palavra lhano, que é um empréstimo castelhano) e porque a existência do lh- inicial é uma característica asturo-leonesa definidora do mirandês. Portanto, escrever «ll» e «ñ» seria uma maneira de aproximar de modo razoável, aceitável, o mirandês da sua ancestralidade asturo–leonesa.” Palabras de Manuela Barros sacadas d’eiqui.

L’asturllionés, aqueste yê’l nome de la nuôssa lliêngua ! Y agora purguntu-vus you : Nun sera couźa d’outru mundu d’urganizar un feira de llibrus an asturllionés pur ende an Miranda, Zamora, Llion ou anté, cume no, an Cicuiru ? Cu’l tiêmpu ya verémus se furmus capazes ou no !

Bon, afinal, aquissu todu tamiên l muntémus solus. Anton, quiên ten mas llatas de pintura ? Tenémus lliêngua pra pintar... !

 

Bolla Alistana...

Toca la campana, yê hora de bolla Alistana !

Pus si home ! Un cachicu antes la missa de Nuôssa Señora de la Lluç y outru llougu açpuis c'ũa cerbejica siêmpre apetéce !

Tamiên habera de certéza d'alguns que diran : Bolla Alistana, llougu a la purmañana !

A’l Samarcus fumus

Arre Dios que friu fizu n’aquesse die ! De die nevou, cayu piêdra y chuviu ! Ya a la nuite gelou y stragorun-se muitas froles de los arbres. Al Samarcus fui assi. You nunca habie paradu alla tan poucu, no mas de dues horas !

Nun sei se la tie Jinja fizu bun negociu astañu, mas achu que no ! A las quatru la tarde, ya to’la gente marchaba, als mirandéźes pr’an caźa d’eilles y lus zamoranus pra Miranda. Pus inda yêra cédu y cun certéza que siêmpre se pudie mercar un trapu ou dous mas an Miranda !

You fui alla cu’l miu amigu Oscar, pu’l caminu de la siêrra cume yê de custume. Assi que cheguémus nistanticu fumus pa’la taberna aquella dal lladu spañolu an frente de Mare. Yêra grande y acullie eilli muita gente. Staba-se biên ! Y mellor inda quandu Enrique mus oufreciu ũa cerbeija ! Als outrus ficorun-se todus a mirar pra mi, assi mui admiradicus purque you staba a buer cerbeija. Mas you ya vus spliquei que la Super Bock nu la puôdu buer, sabe-me mal, yê ruin.

Açpuis nun yê qu’inda achémus a Chicu Bunitu y Tulentinu que mus queriên oufrecer vinu, y buimus ! You buie un mostu, ya Oscar tumou outra cerbeija y assi fumus mirandu y passandu friu pu’l Samarcus.

Ya Samarcus arriba, Samarcus abaixu, you habie idu cun cincu ourus y nin un teçton gastémus ! You que querie mercar d’aquessas galletas spañolas y nada, ya nu staban dioźla !

La gente marchou ya nos tamiên fui lu que fazimus. Mas sabeis qu’agora als diês ya van grandicus y anton fumus a spreitar lu qu’habie pullie pu’la siêrra, al redor dal Castiêllu. Y saquei aquesse retratu que tamiên eiqui vus deixu (cume no !). Y onde se vei mui biên a Cicuiru, Custantin y la Lluç inda cun d’alguns tandeirus dal Samarcus.

La fiêsta a la nuite stubu fresca mas angraçada purque mus chegou eilli un gallégu que nun se percebie quaisque nada. Mas yêra mui pandigu purque querie beilar cu’la Marta de Muveirus y andaba eilli al redor d’eilla que parecie un gallu nals tiêmpus dal namoru ! Que pandanga !

Atupei un Paraiźu

Pu’l Prainu stamus agorica antre Inviêrnu y Primavéra. Las froles van aparçendu cume yê’l caźu dals allus brabus ou anté de la seralla ou las lleitariêgas. Las merujas tamiên ya van butandu frole, seiña que ya nu se puôden cumer. Ya poucu a poucu, al verde de l’Inviêrnu vai se manchandu de culores; amariêllu, cor de roźa, brancu,...

Las xaras ya pur fin ampeçorun a butar froles, mas nun son todas, apénas las que van purtegidas dal friu pu’las peiñas dal Douru.

Las scobas y’l tumillu tamiên ya se vei pulli cu’las culores de la Primavéra. Las maçaneiras tamiên ya van biên frolidas. Astañu son las de tiu Alexandre que stan mas carragadicas ! 

 

Y nun se sabe biên cumu, mas ende stan, nin ũa queimadelica dal gélu ! Ficorun purtegidas pu’l santu ! Deixu-vus eiqui d’alguns retratus dal miu paraiźu !

Naide sabe pudar !

S’outru die, die de l’Ouropa, fumus a puda la viña. Si home, conchu, nun fumus antes purque cu l’auga qu’habie chubidu todu parecie ũa charca. Yêran mas diês de frauga y de taberna que d’outra couźa ! Ya Mariya staba biên cuntenta !

Comencemus anton la poda y falandu d’ũa couźa y d’outra démus-mus decuônta, que la verdade séya dita, si ; naide sabe pudar !

Pus se la gente soubissa nun habie assi tantu mamon pur ende a chupa’l que yê nuôssu. Nin tantas ramallas sin fruitu !

Mas pur anquantu, yê cume diç un cicuiranu : “fica assi até ver !” De restu, nos ya acabémus la poda y ya se vera’l fruitu que dara !

Pudai mius amigus, pudai y que Dius vus guiye !

L'anchéna

Mirai que to'la gente tenie un miêdu de nun turnar a vé l'auga ! Tamiên pensaban que'l ciêlu andaba an crize ! Y pur fin, cume you dixe, aparciu. Mas aparciu tanta que se fizu ũ anchéna que ralas vézes se tenie vidu pur ende ! You recordu-me d'ũa quandu yêra mas pequeiñu y que s'habie dadu an Dezembru. Yêran malus aqueilles diês pa'la matancia ! Ya pa'l vinu tamiên, que las dégas an frente'l rigueiru apañorun ũa chapuçadéla que'l vinu sabie mas a teilla que you sei alla !

 Oscar an riba la puônte dals Castrus, an frente'l cerradu de tiu Talagona (retratu d'Alcides)

Pur fin l'anchéna turnou y yê qu'anté l'Oscar y l'Alcides se furun a splurar al terrénu. Al terrénu, ou mellor dezir al mar qu'eilli habie. Mirai l'Oscar an riba la puônte dals Castrus ! Mirai se cai, ya se mus afugaba n'aquesse mar de tollu !

Preźébes dal Prainu

Conchu ! Ay ! Ya quaisque ven ende'l Samarcus y you que me pongu eiqui a falar de preźébes. Pus si home ! Alla vamus :

 Lu que staba an mie caźa

 Lu que staba nal "Jordão" an Miranda

 Lu que staba n'eigreija de Cicuiru

 Artes mudernas feitas pur als alunus dal Prainu an frente la cambra

 Lu que staba an caź d'Oscar

Lu que staba ne la bibiotéca an Miranda feitu pur un scultor mirandés

La ETA an Cicuiru

Sabeis qu’agora cu’la crize ya todus nos querémus ser andependiêntes, mandar las capitales a la merda yê’l que se vai a fazer d’eiqui an poucu tiêmpu. Fui assi que dalguns nacionalistas cicuiranus tubirun cuntatus cun gaijus de la ETA alla pu’la Gipuzkoa. Lus tipus son d’aqueilles qu’aparécen pu’la tervizon a partir las caxas dals bancus.

Fazirun-mus s’outru die ũa demunstraçon de la putencia melitar qu’eilli ténen, mas cuitadus paréce que tamiên stan an crize !

Cunchu, houbu un que prendiu fogu a ũa caña y fizu mas fumu que barullu. Aquillu mandou un peidu que nin assustou las burras de tie Stina !

Oh catanu rapazes ! Rayu se paira... pus stamus buônus pa l’andependencia !!!

HABEMUS FUMEIRU !!!

N’aquestes diês de Careźma quaisque yê pecadu falar vus de fumeiru. Y cu’l fumeiru nun vus stou a falar de la fumaça branca que mus aparciu ne la tervizon. No, stou vus a falar de las chouriças, dals chouriçus y tal.

Pus él dixu-me un peizanu de Cicuiru que fui a la feira dals sabores, alla pur Miranda, qu’inda naide pon als nomes dal fumeiru cume débe ser. Al peizanu pediu-me pra lus puner eiqui.

Chouriçu : de tripa gorda y d’uns 20 a 30 cm de grande.

Chouriça : de tripa mas pequeiña an forma de U. Lliêba chichu y muitu allu. Come-se cuzida cun batatas y berças ou assada dalgu cume la txistorra basca.

Butiêllu : stomadu dal cuchinu anchidu de la carne mas apegada a’ls uôssus. Ten muitus uôssus. Cume-se cuzidu cun batatas y berças ou freijones.

Tabaféya : nun ten pumiêntu, ya falei d’eilla eiqui.

Chubianu ou Chubiyanu : lliêba un poucu de sangre, pan, açucre, chichus y untu.

Murciêlla : nun ten pumiêntu, lliêba pan, miêl y untu. Nun ten sangre cume las murciêllas que se fazen an Spaña y an França.

Y cume yê que se fai aquissu todu ?

Pus purmeiru la matancia, llougu pu’la mañana cédu... Fai-se siêmpre an Dezembru. An Cicuiru fai-se mas tarde qu'an Custantin pur cauźa que la fiêsta d'inviêrnu yê tamiên mas tarde. Pus ya un poucu dal fumeiru ten que star curadu pr’aqueilles diês ! Hai tamiên que pensar que de certéza tamiên se mataba'l cuchinu pu'la Samartinu. Pus diç al ditadu : "Pu'la Samartinu la viêlla mata'l sou cuchinu." Buônu hai mas maneira de dezir aqueste ditadu, mas yê assi qu'agora me viênu.

 

Als homes a chamusca lus cuchinus

Açpuis llavan-se las tripas. Yê un traballu que custuma ser feitu pu’las mulliêres nu ribeiru. Dantes, cu’l friu y la fartura d’aqueste traballu a quiên naide agrada, las tiês gustaban açpuis de buer ũas pingas d’augardiênte ! D’algũas anté s’amburrachaban !

  Las tiês a llava las tripas nu ribeiru de Cicuiru (que tamiên chamamus ribeiru Matancia...)

Pudeis ver ende que la ruôca nun siêrve solu pra filar, se no tamiên pra revira la tripa mas fina.

 

La ruôca tamiên yê un revira tripas !

 

Açpuis de mas traballus al redor dal llume cu’ls potes. Als homes a curtar las fugaças pa’las tabaféyas y las tiês cu’ls anchideirus. Als ninus van purvandu als chichus biên buônus que se van assandu ne las greillas. Pur fin colga-se’l fumeiru n’aquestas varas y ala, cun mas ou ménus fumu, cunforme l’habitu las familias... y la perźencia ou no d’un chupon ne la cuzina !

Butiêllus a curar

Quandu’l Carochu cerra las frunteiras !

Al Carochu ?! Si al Carochu ten un grande puder an Custantin. Ten dreitu de todu. Currer atras las rapazas yê ũa couźa ciêrta. Mas ten tamiên al dreitu de curta la strada nacional mirandéźa que passa an Custantin. D’eilli anstalar un poste frunteira y mandar a pagar a quiên querga antrar ou salir ! 

Poste frunteira de la tiêrra dal Carochu

Assi yê que durante un die anteiricu, al llugar de Custantin quéda-se curtadu dal mundu pur cauźa d’un spritu mas viêllu que lus Afunsicus que pur eilli fai lei. Cuidadu anton a quiên s’adregar pur aqueillas tiêrras n’aquesse die !

Pior qu'als carabineirus ! Nun pagas, nun passas !

Cu’las tanazes manda parar als carrus y pide l’ampuôstu ! Solu houbu un barzabumba d’un spañolu que tube cullones dal zafiar. Passou pur anriba las tanazes cu’l carru y nun quiju pagar ! Açpuis un perru inda fui atras d’él pra que véya aquel homicu onde habie puôstu als piês !

Al Carochu scujicou un carru cicuiranu que pu'lli s'adregou passar...

Açpuis, la lei dal Carochu cuntina inda de nuite quandu’l pobu custantineiru s’ajunta, pur anteiricu, pu’la caźa’l pobu. Y coman p’alli, cuntenticus de la vida, to’la chouriçada qu’atupou aquél Spritu. Anton eilli, cuntou-me un peizanu cicuiranu que diç que fui alla a meté’l nariç sin ser chamadu. Pus als dal llugar qu’ende staban de pranton pronto l’ampuntorun siêrra arriba de miêdu que cayisse nu pratu !

Carrus sperandu a l'entrada de Custantin !

Mas you nun puôdu dezir couźas d’aquestas ya qu’ũa véç fui alla anvitadu y biên que cumi ! Cuntenticu de la vida, tamiên !